Çağımızın müasir insanı əvvəlki dövrlərdən tamamilə fərqlənən, yeni bir zaman anlayışı içində yaşayır. Zaman keçir və hər birimiz sanki vaxtın necə sürətlə axdığının fərqinə belə varmırıq. Fəsillər dəyişir, aylar ötür; xüsusilə böyük şəhərlərdə yaşayan insanlar zamanın ritmini artıq yalnız fəsillərin bir-birini əvəzləməsi ilə hiss edirlər. Bütün bu transformasiyalar müasir dövrün incəsənətinə, bu incəsənətin örnəklərini yaradan şəxsiyyətlərin yaradıcılığına da dərindən nüfuz edir.

Keçmişin dünyasında zaman, hadisələrin seyrəkliyi ucbatından həyatı müəyyənləşdirən kəskin bir amil deyildi. Əcdadlarımız müəyyən bir coğrafiyaya bağlı yaşadıqları üçün dəyişməyən, sabit bir zaman və məkan vəhdəti daxilində idilər; onlar əslində əsrlər boyu eyni qalan bir reallığı təcrübə edirdilər. Müasir dövrdə isə sivilizasiya, texnoloji akselerasiya vasitəsilə məkanlararası məsafəni minimallaşdırsa da, fərdin daxili dünyası ilə zahiri reallıq arasındakı ontoloji uçurumu daha da dərinləşdirir. İndiki sənaye və texnologiya erasının diktə etdiyi mexaniki zaman, insanın bioloji və psixoloji ritmini arxa plana keçirərək, həyatı sanki "yaşanmamış anlar" silsiləsinə çevirir. Bu vəziyyət həm fərdin sosioloji statusunu, həm də sənətdəki daxili zaman təcrübəsini köklü şəkildə dəyişdirir.

Zaman anlayışındakı bu köklü dəyişiklik alman sosioloqu Hartmut Rosa (1965)  tərəfindən "Sosial akselerasiya" nəzəriyyəsi ilə izah olunur. Rosa qeyd edir ki, texnoloji tərəqqi bizə zaman qazandırmalı olduğu halda (məsələn, sürətli nəqliyyat və rabitə ilə), paradoksal olaraq biz özümüzü daha çox "zaman qıtlığı" içində hiss edirik. Duyğusal baxımdan bu, müasir insanın ən böyük sıxıntısıdır. XIX əsrdən bəri zaman hadisələrin sıxlığı, zəhmət çəkmədən və sanki ətrafı görmədən bir nöqtədən digərinə sürətlə keçmək imkanları səbəbindən şüurumuzdakı əvvəlki çəkisini itirir. Həyat yaşanmamış zamanlar toplusuna bənzədikcə saatla ölçülən zaman da öz mütləqliyini itirib nisbi məna qazanır. Beləliklə, saatın yalnız sosial zamanı göstərdiyini, lakin yaşanan müddətin psixoloji dərinliyini əks etdirmədiyini anlayırıq.

Nobel mükafatçısı, dahi cərrah və mütəfəkkir Alexis Carrel bu psixoloji vəziyyətə "daxili zaman" deyirdi. O, 1935-ci ildə nəşr olunan "İnsan, bu naməlum varlıq" kitabında müasir sənaye sivilizasiyasını tənqid edərək vurğulayırdı ki, saatın ölçdüyü mexaniki zamanla hüceyrələrimizin və ruhumuzun yaşadığı bioloji zaman eyni deyil. Carrelə görə, texnologiya insanın daxili ritmini pozur: “Zamanın sürəti daxili hadisələrin sıxlığından asılıdır. Mexaniki saatlar bizə həyatın həqiqi ritmini söyləmir".

İncəsənət tarixində sürrealizm məhz bu daxili zamanla xarici dünyanın toqquşmasını ən aydın şəkildə vizuallaşdıran cərəyan oldu. Sürrealizm dedikdə ağıla gələn ilk sima olan Salvador Dali və onun “əriyən saatlar"ı, müasir insanın zaman qarşısındakı acizliyini simvolizə edir. Dali bizə göstərir ki, sənaye dünyasının diktə etdiyi o sərt zaman, insan psixologiyası qarşısında əslində yumşaqdır və əriyir. Onun “Sürrealizm dağıdıcıdır, lakin o, yalnız bizim baxışımızı məhdudlaşdıran qandalları məhv edir" fikri bu azadlıq axtarışını təsdiqləyir.

Sürrealizm fəlsəfəsinə görə, həqiqət yalnız görünən dünyada deyil, yuxularda və şüuraltındadır. Müasir insanın həyatı da bir növ "yuxu rejimi”nə keçib; fiziki olaraq bir yerdə olsaq da, zehnimiz rəqəmsal ekranlar vasitəsilə tamamilə başqa məkanlardadır. Bu, zamanın daxili parçalanmasıdır. Dalinin 1931-ci ildə yaratdığı "Yaddaşın dəyişməzliyi" əsəri bu parçalanmanın vizual manifestidir. Rəsmdəki saatlar göstərir ki, zaman obyektiv deyil, subyektivdir; bir dəqiqəlik ağrı ilə bir dəqiqəlik həzz eyni uzunluqda ola bilməz.

Dali bu yanaşmasında zamanı şüurda kəsilməz bir axın – "saf sürəklilik" (“durée”) kimi görən filosof Henri Berqsondan təsirlənmişdi. Berqson intuisiyanın analitik zəkadan üstün olduğunu deyərək, daxili zamanla sənaye dünyasının qəlibləri arasındakı uçurumu izah edirdi.

Sürrealizmin digər nümayəndəsi Rene Maqritt isə zamanın axıcılığından çox obyektlərin donub qalmış, mənasızlaşmış tərəfini göstərirdi. Onun "İnsan övladı" əsərində simanın alma ilə örtülməsi, fərdin kütləvi istehsal içində öz kimliyini və şəxsi zamanını itirməsinin rəmzidir. "Metafizik rəngkarlığ"ın banisi Giorgio de Chiriconun boş italyan meydanları və cansız manekenləri isə sosial zamanın dayandığı, insanın öz ruhu ilə baş-başa qaldığı o sirli məqamı – metafizik zamanı təmsil edir.

Azərbaycan təsviri sənətində sürrealizm, Qərb nümunələrindən fərqli olaraq, milli ornamentika və Şərq fəlsəfəsi ilə sintezdən doğur. Bizim sənətimizdə bu meyllər keçmişlə gələcəyin, miflə reallığın eyni anda yaşandığı bir "meta-zaman" axtarışıdır. Azərbaycan sürrealizmi "əriyən saatlar"dan çox, "əriyən yaddaş" və "qədim köklər" üzərində qurulub. Rəssamlarımız sənaye dünyasının sürətindən qaçmaq üçün Abşeronun qədim qayalıqlarına, xalq nağıllarına və sufi fəlsəfəsinə sığınıblar.

Teymur və Mahmud Rüstəmov qardaşlarının yaradıcılığında bu zaman anlayışı Berqsonun nəzəriyyəsinin "şərqvari" təzahürüdür. Onların yaratdığı personajlar sanki minilliklərin o tayından gəlib müasir texnoloji xaosa düşmüş varlıqlardır. Onların əsərlərində məkan mütləq deyil; fiqurlar boşluqda və ya qeyri-müəyyən memarlıq daxilində yerləşərək Abşeronun qədim aurasını və sufi "heçlik" anlayışını xatırladır.

Qeyd edək ki, Hartmut Rosanın sosioloji tezisi, Alexis Carrelin bioloji "daxili zaman" konsepti və sürrealistlərin estetik manipulyasiyaları müasir insanın zamanla olan mürəkkəb münasibətinin fərqli tərəfləridir. Sənət və metafizik düşüncə isə texniki sivilizasiyanın zamanı maddiləşdirdiyi bir dünyada insana öz daxili ritmini qorumaq və öz subyektiv zamanını yenidən kəşf etmək üçün misilsiz bir imkan yaradır.  

Aytən Muradlı

sənətşünas