Sənətkarın ömrü yalnız yaşadığı illərlə ölçülmür. O ömür yaratdığı obrazların yaddaşında, xalqın ruhunda, zamanın dərin qatlarında davam edir.  Rasim Balayev də məhz belə sənətkarlardan idi – o, sadəcə yaşayan deyil, yaşadan, sadəcə oynayan deyil, ruh verən bir sənətkar idi.

Azərbaycan mədəniyyəti böyük simalarından birini itirdi. Lakin bu itki yalnız bir insanın yoxluğu deyil – bu, bir baxışın, bir nəfəsin, bir sənət dünyasının fiziki tamamlanmasıdır. Rasim Balayevin vəfatı ilə sanki Azərbaycan kinosunun bir dövrü qapandı. Amma onun yaratdığı obrazlar, bəzən ekranda susqun baxışları ilə danışdığı həqiqətlər hələ uzun illər yaşayacaq.

Rasim Balayev sənətə gəlmədi – sənət onunla doğuldu. O, obraz yaratmırdı, obrazın daxilinə köçürdü. Hər rol onun üçün sadəcə mətn deyildi; o mətnin arxasında gizlənən insan taleyi, zamanın ağrısı, tarixinin yükü idi. Bu səbəbdən onun yaratdığı obrazlar nəfəs alan, yaşayan, hiss edən varlıqlar kimi yadda qalırdı.

Onun sənət taleyində İmadəddin Nəsimi obrazı bir zirvə, bir mənəvi manifest idi. Bu obrazda Rasim Balayev yalnız böyük mütəfəkkiri canlandırmadı – o, sözün dərisini soymağa cəsarət edən ruhu, həqiqətin əzabını və azadlığın qiymətini yaşadı. Nəsimi onun ifasında yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, bir ideya, bir yanğı, bir üsyan idi.

“Babək” filmində yaratdığı Babək obrazı isə milli qürurun, azadlıq eşqinin və sarsılmaz iradənin bədii simvoluna çevrildi. Bu obrazda onun baxışları danışırdı – səssiz, amma gurultulu bir tarix kimi. O baxışlarda həm döyüş vardı, həm inam, həm də taleyə meydan oxuyan bir ruh.

“Dədə Qorqud” dastanının ekran təcəssümündə canlandırdığı Beyrək obrazı Rasim Balayev yaradıcılığının başqa bir qatını açdı. Burada o, igidliyin yalnız gücdə deyil, sədaqətdə, mənəviyyatda və sözə bağlılıqda olduğunu göstərdi. Beyrək onun ifasında sadəcə qəhrəman deyil, mənəvi bütövlüyün daşıyıcısı idi.

“Cavid ömrü” filmində Hüseyn Cavid obrazı isə Rasim Balayevin dramatik imkanlarının zirvələrindən biri kimi yadda qaldı. Bu rolda o, bir şairin faciəsini deyil, bir dövrün susdurulmuş səsini, qırılmış talelərin ümumiləşmiş ağrısını canlandırdı. Onun ifasında Cavid təkcə bir insan deyildi – o, zamanın ədalətsizliyinə qarşı üsyan idi.

Rasim Balayevin sənət üslubu zahiri effektlərdən uzaq, daxili həqiqətə yönəlmiş bir sənət idi. O, emosiyanı nümayiş etdirmirdi – onu yaşadırdı. Onun səsi bəzən susurdu, amma baxışları danışırdı. Və bu baxışlar tamaşaçının yaddaşına həkk olunurdu. Çünki o, aktyor kimi deyil, insan kimi oynayırdı.

Onun fəaliyyəti yalnız obrazlarla məhdudlaşmadı. O, Azərbaycan kinosunun taleyinə biganə qalmayan, bu sənətin inkişafı üçün çalışan, yaradıcı mühitin qorunmasına töhfə verən bir mədəniyyət xadimi idi. Rasim Balayev bir məktəb idi – görünməz, amma hiss olunan, danışılmayan, amma öyrədilən bir məktəb.

Bu gün biz onunla vidalaşdıq. Amma bu vida son deyil. Çünki Rasim Balayev kimi sənətkarlar getmirlər – onlar sadəcə görünməz olurlar. Onlar filmlərin kadrlarında, səhnələrin səssizliyində, tamaşaçı yaddaşının dərinliyində yaşamağa davam edirlər.

Rasim Balayev artıq zamanın özünə çevrilib. Onun yaratdığı obrazlar isə bu zamanın yaddaşıdır.

Və zaman unutmur...

Valeh Ağayev

ADMİU-nun teatrşünas ixtisası üzrə 4-cü kurs tələbəsi